Qarz yuki nima va uni qanday hisoblash mumkin?

Bu sizning har oylik sof daromadingizning qanchasi amaldagi kredit hamda mikroqarzlarni uzishga ketayotganini koʻrsatadigan nisbatdir.

Tasavvur qiling, har oy qoʻlingizga 8 million soʻm oylik ish haqingiz tegadi. Shundan 4 million soʻmini turli xil kreditlar uchun banklarga oʻtkazib berasiz. Demak, topgan pulingizning teng yarmi toʻgʻridan-toʻgʻri qarz yopishga, qolgan yarmi esa shaxsiy ehtiyojlarga ketyapti.

• Barcha oylik toʻlovlar qoʻshiladi. Bunga amaldagi ipoteka, avtokredit, mikroqarz, muddatli to‘lovlaringiz kiradi.
• Kredit kartalari ham chetda qolmaydi. Kartadagi pulni ishlatmagan boʻlsangiz ham, banklar undagi limitning oʻrtacha 5% dan 10% gacha boʻlgan qismini sizning oylik majburiy xarajatlar qatoriga qoʻshib qoʻyadi.
• Rasmiy daromad aniqlashtiriladi. Bank faqat soliq tizimida va nafaqa hisoblanadigan hujjatda rasman koʻrinib turgan maosh yoki daromadlarni inobatga oladi.
• Yakuniy foiz chiqariladi. Bir oydagi barcha kredit toʻlovlari yigʻindisi umumiy rasmiy daromadga boʻlinadi, natija esa foizda koʻrsatiladi.

• Xavfsiz daraja (30% gacha). Daromadingizning 30 foizigacha boʻlgan qismini qarzga, qolgan pulni esa yashash, roʻzgʻor tebratish yoki kutilmagan kunlar uchun zaxira jamgʻarma yigʻish mumkin.
• Moʻtadil daraja (30% dan 50% gacha). Kreditlarni oʻz vaqtida toʻlaysiz, lekin kutilmagan xarajat chiqib qolsa, hamyoningiz ancha boʻshab qoladi.
• Yuqori daraja (50% dan 80% gacha). Yuqori qarz yuki nimani anglatadi? Bu topganingizning yarmidan koʻpini banklarga topshirayotganingizni bildiradi.
• Og‘ir daraja (80% dan yuqori). Erkin ishlatgani pul deyarli qolmagan holat. Har qanday kichik inqiroz, maosh kechikishi yoki ishsiz qolish, odamni darhol muddatli qarzdorlikka yetaklaydi.

Shaxsiy byudjetni toʻgʻri yuritish uchun qarz yukini qanday hisoblash mumkinligini bilib olgan yaxshi. Quyidagi oddiy formulaga qarang:

Qarz yuki = (Oylik barcha kredit va majburiyatlar toʻlovi / Oylik sof daromad) × 100%

Keling, endi hayotiy misolda koʻrib chiqamiz:

Jasur oyiga 10 mln soʻm pul topadi. Uning xarajatlari esa quyidagicha:

• Ipoteka — 3 mln soʻm;
• Texnika xaridiga muddatli toʻlov — 1 mln soʻm;
• 10 millionlik limitli kredit kartasi.

Jami oylik toʻlov: 3 000 000 + 1 000 000 + 500 000 = 4 500 000 soʻm.

Hisoblaymiz: (4 500 000 / 10 000 000) × 100% = 45%.

Jasurning qarz yuki 45%. Hozir unga yangi kredit olish tavsiya etilmaydi, chunki istalgan yangi toʻlov uni xavfli 50% lik chiziqdan oʻtkazib yuboradi.

Hisob-kitoblardan keyin daromadingizning aksariyat qismi qarzga ketayotganini koʻrsangiz, darhol sarosimaga tushmang. Hozir eng muhimi — vaziyatni qoʻlga olish va har oydagi bosimni sekin-asta kamaytirish. Agar kredit toʻlovlari choʻntagingizga ogʻirlik qilayotgan boʻlsa, oldin keraksiz xarajatlarni qisqartirib, banklar taklif qiladigan yengilliklardan foydalanib koʻrish kerak. Aniq reja bilan harakat qilsangiz, barcha moliyaviy g‘ovaklarni yopish orqali oʻz hamyoningizga oʻzingiz xo‘jayin boʻlishingiz mumkin.

Kreditlar bo'yicha qarz yukini qanday kamaytirish mumkin degan savolga eng samarali yechimlardan biri bu refinanslash, yaʼni qayta moliyalashtirish xizmatidir. Turli xil bankdagi bir nechta kichik va yuqori foizli kreditlarni bitta uzoqroq muddatli hamda pastroq foizli yangi kreditga biriktirib oling. Bu usul har oy choʻntagingizdan chiqadigan pul miqdorini sezilarli darajada kamaytirishga xizmat qiladi. Natijada siz har oy bir nechta bankka alohida toʻlov qilish oʻrniga, bitta bankka arzonroq va qulayroq grafik boʻyicha toʻlovni amalga oshirasiz.

Kutilmagan sabablarga koʻra daromadingiz kamayib ketgan boʻlsa, sharoitingizni yashirmasdan zudlik bilan bankka murojaat qiling. Banklar toʻlov muddatini uzaytirish orqali oylik majburiyat summasini kamaytirishga koʻpincha rozi boʻlishadi. Chunki bank tizimi uchun to‘lov kechikkandan koʻra sekin boʻlsa-da barqaror to‘lab borilishi ancha manfaatlidir. Bu qarz yuki koeffitsiyenti yuqori boʻlgan fuqarolar uchun vaqtinchalik yengillik olish bilan birga moliyaviy ahvolni oʻnglab olish uchun juda yaxshi imkoniyat beradi.

Qarzlardan tezroq qutulishning samarali yoʻllaridan biri — "Qor uyumi" strategiyasi. Bu usulda barcha kreditlaringizni miqdoriga qarab kichigidan kattasiga qarab taxlab chiqasiz, so‘ngra, bor eʼtiborni eng kichik qarzingizni birinchi boʻlib yopishga qaratasiz. Kichik kredit toʻliq yopilgach, sizda qoʻshimcha erkin pul paydo boʻladi. Uni navbatdagi qarzga yoʻnaltirasiz. Kichik gʻalabalar kishiga ruhiy taraflama kuch hamda ishonch bagʻishlaydi. Bu esa, oʻz navbatida, yuqori qarz yuki nimani anglatishini tushunish, shuningdek, toʻlovlarni tartibga solishga yordam beradi.

Agar siz uchun ruhiy qulaylikdan koʻra naqd pulni tejash muhimroq boʻlsa, "Koʻchki" usulini tanlaganingiz maʼqul. Ushbu yondashuvda eng yuqori foiz stavkasiga ega boʻlgan kredit birinchi navbatda toʻlanadi. Qolgan kreditlar boʻyicha esa minimal toʻlovlar bajarib turiladi. Eng qimmat kredit yopilgach, keyingi yuqori foizli qarzga oʻtiladi. Shu turdagi strategiya banklarga ortiqcha foizlar sabab pulingiz kuyib ketmasligini taʼminlab, umumiy qarzdorlik summasini tezroq kamaytirib, koeffitsiyentni pasaytirishga xizmat qiladi.

Eski kredit toʻlovini yoki navbatdagi oylik foizni yopish uchun mobil ilovalardan yangi onlayn mikroqarzlar olish eng xavfli moliyaviy tuzoqdir (0%li yoki imtiyozli davrga ega mikroqarzlar bundan istisno). Bitta qarzni boshqa bir qarz bilan yopish umumiy yukni eksponentsial tarzda oshirib yuborib, sizni yengib bo‘lmas inqiroz tomon yetaklaydi. U xavfli darajaga yetganda, birinchi qoida — yangi majburiyatlar olishni batamom toʻxtatishdir. Buning oʻrniga xarajatlarni maksimal darajada qisqartirish, mavjud manbalarni safarbar qilish hamda moliyaviy intizomni kuchaytirish zarur boʻladi.

Xulosa qilib aytganda, qarz yuki — shunchaki qogʻozdagi raqamlar emas, balki sizning xotirjam uyqungiz va oilaviy barqarorligingiz oʻlchovidir. Shaxsiy byudjetni toʻgʻri rejalashtirish sizni moliya inqirozidan asraydi. Yangi shartnomaga imzo qoʻyishdan oldin doim oʻzingizga "Shu narsa hozir rostdan ham zarurmi? Men uni toʻlashda qiynalib qolmaymanmi?" deb savol bering. Imkoniyatlaringizni doim xolis baholang va shaxsiy hamyoningizni faqat oʻzingiz boshqaring!